Өндірістік жарақаттану – халық денсаулығы мен әлеуметтік қорғаудың маңызды мәселелерінің бірі.Қазақстанда жыл сайын өндірістегі жазатайым оқиғалардан үш мыңнан астам жұмысшы қаза табады немесе жарақат алады. Салалар бойынша ең көп адам шығыны тау-кен металлургия секторында және құрылыста болады.

Қазіргі заманғы жаһандық экологиялық өзгерістер табиғи және әлеуметтікэкологиялық жүйелердің тұрақтылығының төмендеуіне әкелетін өзара байланысты үдерістердің жиынтығы ретінде қарастырылады. Экожүйелердің антропогендік деградациясының ең ауқымды мысалдарының бірі – салдары аймақтық деңгейден әлдеқайда асып кеткен Арал теңізі дағдарысы.

Мақалада Арал теңізінің тартылуы, гидрологиялық режимнің өзгеруі және климаттың аридизациясының күшеюі нәтижесінде қалыптасқан Арал маңы аймағындағы климаттың өзгеруінің негізгі үрдістері қарастырылады. Қазіргі климаттық аномалияларға, экстремалды ауа райы құбылыстарының жиілеуіне, шөлейттену үдерістеріне және олардың экожүйелер мен халық денсаулығына әсеріне ерекше назар аударылады.

Өнеркәсіптік моноқаладағы еңбекке қабілетті жастағы (15-59) мужчин өмір сүру ұзақтығы 42,0 жасты құрады, бұл Ресеймен салыстырғанда 1,2 жылға жоғары. Сонымен қатар, моноқаладағы демографиялық шығындарға онкологиялық аурулардан болатын өлім – жітімнің үлесі Ресейге қарағанда жоғары болды, тиісінше 10,4% және 6,7%, бұл алдын алу шараларын жоспарлау үшін моноқалалардағы онкологиялық өлім-жітімді бақылау қажеттілігін көрсетеді.

Мақалада әртүрлі өнеркәсіп кәсіпорындарының қызметіне байланысты экологиялық және өндірістік тәуекелдер қарастырылады. Зиянды еңбек жағдайларында жұмыс істейтін жұмысшылардың едәуір үлесі және ластанған қоршаған ортаның халықтың денсаулығына кері әсері атап өтіледі. Кешенді алдын-алу моделі ұсынылды. Мамандандырылған ғылыми-әдістемелік орталық құру қажеттілігі негізделген.

Арал өңірі табиғи-климаттық және антропогендік факторлардың ықпалымен қалыптасқан, экологиялық қолайсыздықтың ең айқын әрі ұзаққа созылған аймақтарының қатарына жатады. Қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларының ұзақ уақыт әсер етуі халық арасында созылмалы экологиялық стресс пен метаболикалық бұзылыстардың дамуына әкеледі. Бұл мәселе репродуктивтік жастағы әйелдерге қатысты ерекше медициналық-әлеуметтік маңызға ие, себебі олардың денсаулық жағдайы өңірдің репродуктивтік әлеуеті мен демографиялық тұрақтылығын айқындайды. Мақалада Арал экологиялық дағдарысы жағдайында тұратын репродуктивтік жастағы әйелдердің биохимиялық статусына жүргізілген кеңейтілген талдаудың нәтижелері ұсынылған. Экологиялық қауіп факторларының созылмалы әсері ақуыз және липид алмасуының бұзылыстарына, детоксикациялық жүйелердің шамадан тыс жүктелуіне және донозологиялық жағдайлардың қалыптасуына әкелетіні көрсетілді. Экологиялық қолайсыз аумақтарда тұратын халықтың денсаулығын профилактикалық мониторингтеу жүйесінде биохимиялық көрсеткіштер кешенін қолданудың мақсатқа сай екендігі негізделді.

Кәсіби аурушаңдық Қазақстан Республикасындағы маңызды медициналықәлеуметтік мәселелердің бірі болып табылады. 2024 жылдағы аралығындағы ұлттық статистикалық деректер мен мамандандырылған кәсіби патология ұйымдарының материалдарын талдау физикалық шамадан тыс жүктемемен, өндірістік аэрозольдер мен физикалық факторлардың әсерімен байланысты аурулардың басым екенін көрсетті. Халықаралық салыстырулар Қазақстанда кәсіби ауруларды тіркеу деңгейінің төмендігін айқындайды. Алынған деректер мерзімді медициналық тексерулерді, аурудың еңбек жағдайларымен байланысын сараптау жүйесін және кәсіби аурулардың алдын алу шараларын жетілдіру қажеттігін көрсетеді.