Кәсіптік нейросенсорлық құлақ мүкістігі: мәселенің қазіргі жағдайы (әдебиетке шолу)
https://doi.org/10.65491/3106-5538-2026-3-4-19
Аңдатпа
Шолуда кәсіптік нейросенсорлық құлақ мүкістігі туралы 2016–2026 жылдардағы отандық және шетелдік әдебиет деректері жинақталған. Аурудың эпидемиологиясы, патогенезі, соның ішінде кохлеарлық синаптопатия, қауіп факторлары, диагностикасы, емі және алдын алу шаралары қарастырылған. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық базасы Ресей Федерациясындағы тәсілдермен салыстырыла талданған. Ұлттық клиникалық хаттаманы өзектендіру және отандық зерттеулерді кеңейту қажеттілігі негізделген.
Авторлар туралы
Ө. М. ГазизовҚазақстан
Медицина ғылымдарының докторы, «Қоғамдық денсаулық сақтаудың жоғары мектебі» ҚМУ профессоры.
050060, Алматы қ., Өтепов көшесі, 19а
А. Ө. Газизова
Қазақстан
050004, Алматы қ., Абылай хан көшесі, 51/53
Әдебиет тізімі
1. World report on hearing. – Geneva: World Health Organization, 2021. – 252 p.
2. Natarajan N., Batts S., Stankovic K. M. Noise-induced hearing loss // Journal of Clinical Medicine. – 2023. – Vol. 12, № 6. – Art. 2347. – DOI: https://doi.org/10.3390/jcm12062347.
3. Teixeira L. R., Pega F., de Abreu W. et al. The prevalence of occupational exposure to noise: a systematic review and meta-analysis from the WHO/ILO Joint Estimates of the Work-related Burden of Disease and Injury // Environment International. – 2021. – Vol. 154. – Art. 106380. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.envint.2021.106380.
4. Gong X., Yi M., Jiang C. et al. Global burden and trends of occupational noise-induced hearing loss (1990–2021) and projection to 2040 // Frontiers in Public Health. – 2025. – Vol. 13. – Art. 1682413. – DOI: https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1682413.
5. Liu D., Ji H., Chen Y., Li W. Global impact of occupational noise-induced hearing loss (ONIHL): trends, gender disparities, and future projections: 1990–2036 // Frontiers in Global Women's Health. – 2025. – Vol. 6. – Art. 1584639. – DOI: https:// doi.org/10.3389/fgwh.2025.1584639.
6. Salari N., Hosseinian Far A., Zarei H. et al. The global prevalence of noiseinduced hearing impairment among industrial workers: a systematic review and metaanalysis // Indian Journal of Otolaryngology and Head & Neck Surgery. – 2024. – Vol. 76, № 6. – P. 5035–5049. – DOI: https://doi.org/10.1007/s12070-024-05032-9.
7. Hailu A., Zeleke B., Ermias Z. et al. Prevalence and associated factors of noise-induced hearing loss among workers in Bishoftu Central Air Base of Ethiopia // Scientific Reports. – 2024. – Vol. 14, № 1. – Art. 10762. – DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-024-56977-4.
8. Газизов О. М., Аманбекова А. У. Профессиональная нейросенсорная тугоухость у горнорабочих угольных шахт // Медицина труда и промышленная экология. – 2019. – Т. 59, № 9. – С. 594–595. – DOI: https://doi.org/10.31089/1026-94282019-59-9-594-595.
9. Панкова В. Б., Федина И. Н. Обзор основных положений актуализированных клинических рекомендаций «Потеря слуха, вызванная шумом» // Вестник оториноларингологии. – 2025. – Т. 90, № 2. – С. 88–93.
10. Панкова В. Б., Федина И. Н., Серебряков П. В. Риск развития профессиональных потерь слуха у работников уранодобывающих производств // Вестник оториноларингологии. – 2025. – Т. 90, № 1. – С. 15–19.
11. Padhan S., Goswami S., Pradhan S. et al. Mapping the global landscape of occupational noise hazards (ONH) in the mining industry: a systematic and metadatadriven review // Archives of Environmental & Occupational Health. – 2026. – Online ahead of print. – DOI: https://doi.org/10.1080/19338244.2026.2681723.
12. Кодекс Республики Казахстан от 7 июля 2020 года № 360-VI «О здоровье народа и системе здравоохранения».
13. Приказ Министра здравоохранения Республики Казахстан от 16 февраля 2022 года № ҚР ДСМ-15 «Об утверждении Гигиенических нормативов к физическим факторам, оказывающим воздействие на человека» (с изменениями от 21.04.2025 № 39).
14. Приказ Министра здравоохранения Республики Казахстан от 11 февраля 2022 года № ҚР ДСМ-13 «Об утверждении Санитарных правил «Санитарноэпидемиологические требования к объектам промышленности»» (с изменениями и дополнениями).
15. Приказ исполняющего обязанности Министра здравоохранения Республики Казахстан от 15 октября 2020 года № ҚР ДСМ-131/2020 «Об утверждении целевых групп лиц, подлежащих обязательным медицинским осмотрам, а также порядка и периодичности их проведения, объема лабораторных и функциональных исследований, медицинских противопоказаний, перечня вредных и (или) опасных производственных факторов, профессий и работ, при выполнении которых проводятся предварительные обязательные медицинские осмотры при поступлении на работу и периодические обязательные медицинские осмотры» (с изменениями и дополнениями).
16. Приказ Министра здравоохранения Республики Казахстан от 21 декабря 2020 года № ҚР ДСМ-301/2020 «Об утверждении правил экспертизы установления связи профессионального заболевания с выполнением трудовых (служебных) обязанностей» (с изменениями и дополнениями).
17. Клинический протокол диагностики и лечения «Профессиональная нейросенсорная тугоухость». Одобрен Объединённой комиссией по качеству медицинских услуг Министерства здравоохранения и социального развития Республики Казахстан от 13 октября 2016 года, протокол № 13.
18. Клинический протокол диагностики и лечения «Нейросенсорная и смешанная тугоухость у взрослых». Одобрен Объединённой комиссией по качеству медицинских услуг Министерства здравоохранения Республики Казахстан от 5 марта 2020 года, протокол № 86.
19. Потеря слуха, вызванная шумом: клинические рекомендации (КР609). – М.: Министерство здравоохранения Российской Федерации, 2024.
20. Дайхес Н. А., Бухтияров И. В., Таварткиладзе Г. А. и др. Основные положения клинических рекомендаций «Потеря слуха, вызванная шумом» // Вестник оториноларингологии. – 2019. – Т. 84, № 5. – С. 15–19.
21. Mirza R., Kirchner D. B., Dobie R. A., Crawford J. Occupational noise-induced hearing loss // Journal of Occupational and Environmental Medicine. – 2018. – Vol. 60, № 9. – P. e498–e501. – DOI: https://doi.org/10.1097/JOM.0000000000001423.
22. Chen K. T., Su S. B. A review of occupational noise-induced hearing loss: focus on mechanisms and preventive measures // British Medical Bulletin. – 2025. – Vol. 156, № 1. – Art. ldaf020. – DOI: https://doi.org/10.1093/bmb/ldaf020.
23. Santaolalla Sanchez F. J., Gutierrez Posso J. D., Santaolalla Montoya F. et al. Pathogenesis and new pharmacological approaches to noise-induced hearing loss: a systematic review // Antioxidants. – 2024. – Vol. 13, № 9. – Art. 1105. – DOI: https://doi.org/10.3390/antiox13091105.
24. Liberman M. C., Kujawa S. G. Cochlear synaptopathy in acquired sensorineural hearing loss: manifestations and mechanisms // Hearing Research. – 2017. – Vol. 349. – P. 138–147.
25. Peñaloza-López Y. R., Loera-González M. A., García-Pedroza F., Poblano A. Hidden hearing loss, cochlear synaptopathy and occupational noise // Medicina y Seguridad del Trabajo. – 2023. – Vol. 69, № 271. – P. 100–107.
26. Liu J., Stohl J., Overath T. Hidden hearing loss: fifteen years at a glance // Hearing Research. – 2024. – Vol. 443. – Art. 108967. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.heares.2024.108967.
27. Dias J. W., McClaskey C. M., Alvey A. P. et al. Effects of age and noise exposure history on auditory nerve response amplitudes: a systematic review, study, and meta-analysis // Hearing Research. – 2024. – Vol. 447. – Art. 109010. – DOI: https:// doi.org/10.1016/j.heares.2024.109010.
28. Shi Z., Zhou J., Huang Y. et al. Occupational hearing loss associated with non-Gaussian noise: a systematic review and meta-analysis // Ear and Hearing. – 2021. – Vol. 42, № 6. – P. 1472–1484. – DOI: https://doi.org/10.1097/AUD.0000000000001060.
29. Qiu W., Simpson M. Advancing occupational noise-induced hearing loss risk assessment in the era of large-scale data // Noise & Health. – 2026. – Vol. 28, № 133. – P. 844–854. – DOI: https://doi.org/10.4103/nah.nah_103_26.
30. Roggia S. M., Zucki F., Fuente A. et al. Audiological tests used in the evaluation of the effects of solvents on the human auditory system: a mixed methods review // Seminars in Hearing. – 2023. – Vol. 44, № 4. – P. 437–469. – DOI: https://doi.org/10.1055/s-0043-1769585.
31. Nakhooda F., Sartorius B., Govender S. M. The effects of combined exposure of solvents and noise on auditory function – a systematic review and meta-analysis // South African Journal of Communication Disorders. – 2019. – Vol. 66, № 1. – Art. a568. – DOI: https://doi.org/10.4102/sajcd.v66i1.568.
32. Themann C. L., Masterson E. A., Peterson J. S., Murphy W. J. Preventing occupational hearing loss: 50 years of research and recommendations from the National Institute for Occupational Safety and Health // Seminars in Hearing. – 2023. – Vol. 44, № 4. – P. 351–393.
33. Chen X.-M., Xue X.-M., Yu N. et al. The role of genetic variants in the susceptibility of noise-induced hearing loss // Frontiers in Cellular Neuroscience. – 2022. – Vol. 16. – Art. 946206. – DOI: https://doi.org/10.3389/fncel.2022.946206.
34. Wu J., Jiang Z., Huang X. et al. Association of polymorphisms in the catalase gene with the susceptibility to noise-induced hearing loss: a meta-analysis // American Journal of Otolaryngology. – 2023. – Vol. 44, № 2. – Art. 103699. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.amjoto.2022.103699.
35. Chen F., Cao Z., Grais E. M., Zhao F. Contributions and limitations of using machine learning to predict noise-induced hearing loss // International Archives of Occupational and Environmental Health. – 2021. – Vol. 94. – P. 1097–1111.
36. Wang Z., Fan Y., Zhang X. et al. Applying machine learning models to predict occupational noise-induced hearing loss: a systematic review and meta-analysis // Noise & Health. – 2026. – Vol. 28, № 132. – P. 553–565. – DOI: https://doi.org/10.4103/nah.nah_11_26.
37. Khoza-Shangase K. The association between HIV/AIDS, ototoxicity of its treatments, and occupational noise-induced hearing loss: a narrative review mapping the existing literature and identifying research gaps // International Journal of Environmental Research and Public Health. – 2025. – Vol. 22, № 4. – Art. 487. – DOI: https:// doi.org/10.3390/ijerph22040487.
38. Makaruse N., Maslin M. R. D., Shai Campbell Z. Early identification of potential occupational noise-induced hearing loss: a systematic review // International Journal of Audiology. – 2025. – Vol. 64, № 5. – P. 419–428. – DOI: https://doi.org/10.1080/14992027.2024.2418354.
39. Aryal S., Trevino M., Rodrigo H., Mishra S. Is noise exposure associated with impaired extended high frequency hearing despite a normal audiogram? A systematic review and meta-analysis // Trends in Hearing. – 2025. – Vol. 29. – Art. 2331216 5251343757. – DOI: https://doi.org/10.1177/23312165251343757.
40. Craner J. Audiometric data analysis for prevention of noise-induced hearing loss: a new approach // American Journal of Industrial Medicine. – 2022. – Vol. 65. – P. 409–424.
41. Прокопенко Л. В., Курьеров Н. Н., Лагутина А. В. Избыточный риск потерь слуха от шума: проблема выбора показателей и критериев // Вестник оториноларингологии. – 2020. – Т. 85, № 6. – С. 27–33.
42. Панкова В. Б., Вильк М. Ф., Федина И. Н. и др. Новые критерии профотбора и профпригодности по слуху для работ в условиях воздействия производственных вредностей // Вестник оториноларингологии. – 2022. – Т. 87, № 3. – С. 57–60.
43. Дайхес Н. А., Владимирова Т. Ю., Сапожников Я. М. и др. Эффективность слуховых тренировок с использованием технологий виртуальной реальности у лиц с хронической сенсоневральной тугоухостью // Вестник оториноларингологии. – 2021. – Т. 86, № 6. – С. 17–21.
44. Панкова В. Б., Лецкая О. А., Федина И. Н., Смирнова Н. Г. Порядок разработки и основные разделы программы реабилитации пострадавшего на производстве с профессиональными оториноларингологическими заболеваниями // Вестник оториноларингологии. – 2023. – Т. 88, № 4. – С. 87–92.
45. Приказ Министра здравоохранения Республики Казахстан от 21 декабря 2020 года № ҚР ДСМ-306/2020 «Об утверждении правил оказания сурдологической помощи населению Республики Казахстан» (с изменениями, внесёнными приказом от 12 сентября 2025 года № 92).
46. Tikka C., Verbeek J. H., Kateman E. et al. Interventions to prevent occupational noise-induced hearing loss // Cochrane Database of Systematic Reviews. – 2017. – № 7. – Art. CD006396. – DOI: https://doi.org/10.1002/14651858.CD006396.pub4.
47. Moroe N. F., Khoza-Shangase K. Recent advances in hearing conservation programmes: a systematic review // South African Journal of Communication Disorders. – 2020. – Vol. 67, № 2. – Art. e675. – DOI: https://doi.org/10.4102/sajcd.v67i2.675.
Рецензия
Дәйектеу үшін:
Газизов Ө.М., Газизова А.Ө. Кәсіптік нейросенсорлық құлақ мүкістігі: мәселенің қазіргі жағдайы (әдебиетке шолу). Еңбек гигиенасы және медициналық экология. 2026;(3):4-19. https://doi.org/10.65491/3106-5538-2026-3-4-19
For citation:
Gazizov O.M., Gazizova A.O. Occupational sensorineural hearing loss: current state of the problem (literature review). Occupational Hygiene and Medical Ecology. 2026;(3):4-19. (In Russ.) https://doi.org/10.65491/3106-5538-2026-3-4-19
JATS XML